Gdy nerki przestają skutecznie oczyszczać organizm, w krwi gromadzą się produkty przemiany materii, nadmiar wody i elektrolitów. Dializa przejmuje część ich pracy, dlatego może być potrzebna czasowo albo przez wiele lat. Wyjaśniam, na czym polega ten zabieg, kiedy się go stosuje, jak wygląda hemodializa i czym różni się od dializy otrzewnowej.
Dializa zastępuje część pracy niewydolnych nerek
- Cel dializy to usunięcie z krwi toksyn, nadmiaru płynów i części zbędnych elektrolitów.
- Hemodializa oczyszcza krew poza organizmem, zwykle przez 4-5 godzin, około 3 razy w tygodniu.
- Dializa otrzewnowa wykorzystuje otrzewną jako naturalną błonę filtrującą i często odbywa się w domu.
- O rozpoczęciu leczenia nie decyduje pojedynczy wynik kreatyniny, lecz stan pacjenta i całość badań.
- Dializa nie leczy przyczyny niewydolności nerek, ale może skutecznie zastępować część ich funkcji.
Co właściwie robi dializa
Zdrowe nerki filtrują krew przez całą dobę. Usuwają mocznik, kreatyninę i inne produkty przemiany materii, regulują ilość wody oraz pomagają utrzymać prawidłowe stężenie potasu, sodu i innych elektrolitów. Kiedy ich funkcja mocno spada, dializa przejmuje część tych zadań, ale nie odtwarza pełnej pracy zdrowych nerek.
Najprościej mówiąc, jest to forma leczenia nerkozastępczego. Może być potrzebna przy przewlekłej chorobie nerek, gdy narząd traci funkcję stopniowo, albo przy ostrym uszkodzeniu nerek, na przykład po ciężkim zakażeniu, zatruciu czy dużym odwodnieniu. W tym drugim przypadku leczenie bywa czasowe, jeśli nerki odzyskają sprawność.
Dializa nie jest zabiegiem wykonywanym „na wszelki wypadek” przy każdym podwyższonym wyniku. Nefrolog bierze pod uwagę samopoczucie, ilość oddawanego moczu, wyniki badań, obrzęki, ciśnienie i reakcję na dotychczasowe leczenie. W mojej ocenie to ważne rozróżnienie, bo wiele osób niesłusznie utożsamia pojedynczy wysoki poziom kreatyniny z natychmiastową koniecznością dializ.
Kiedy dializoterapia może być konieczna
Decyzję o rozpoczęciu leczenia podejmuje lekarz, gdy nerki nie radzą sobie już z utrzymaniem bezpiecznej równowagi w organizmie. Dotyczy to zarówno zaawansowanej przewlekłej niewydolności nerek, jak i niektórych nagłych stanów zagrażających zdrowiu.
- Objawy mocznicy, czyli między innymi nasilone nudności, wymioty, zaburzenia świadomości, świąd lub skrajne osłabienie.
- Niebezpiecznie wysokie stężenie potasu, którego nie udaje się obniżyć lekami i dietą.
- Ciężka kwasica metaboliczna, czyli zaburzenie równowagi kwasowo-zasadowej krwi.
- Nadmiar płynu prowadzący do obrzęków lub duszności, zwłaszcza gdy leczenie moczopędne nie działa.
- Wybrane zatrucia, w których toksyczna substancja może zostać usunięta z krwi podczas dializy.
Przy przewlekłej chorobie nerek lekarz zwykle przygotowuje pacjenta do leczenia z wyprzedzeniem. Obejmuje to wybór metody, rozmowę o stylu życia oraz przygotowanie dostępu naczyniowego albo założenie cewnika do dializy otrzewnowej. Nie warto czekać do sytuacji nagłej, ponieważ zaplanowane przygotowanie najczęściej ułatwia bezpieczne rozpoczęcie terapii.
Jak wygląda hemodializa
W hemodializie krew przepływa przez specjalny filtr nazywany dializatorem. Urządzenie oddziela krew od płynu dializacyjnego za pomocą półprzepuszczalnej błony. Produkty przemiany materii przechodzą do płynu, a nadmiar wody jest usuwany dzięki tak zwanej ultrafiltracji.
Dostęp do krwiobiegu
Najczęściej wykorzystuje się przetokę tętniczo-żylną, czyli chirurgicznie połączone naczynie tętnicze i żylne, zwykle na przedramieniu. Do przetoki wprowadza się dwie igły. Jedna prowadzi krew do dializatora, druga odprowadza oczyszczoną krew z powrotem do organizmu.
Jeśli przetoka nie może zostać wykonana albo potrzebna jest szybka dializa, lekarz może zastosować cewnik naczyniowy. To rozwiązanie bywa niezbędne w ostrych przypadkach, ale wiąże się z większym ryzykiem zakażenia niż prawidłowo działająca przetoka.
Przeczytaj również: Przezskórna interwencja wieńcowa - Przebieg zabiegu i życie po stencie
Przebieg pojedynczej sesji
Przed zabiegiem personel sprawdza między innymi masę ciała, ciśnienie tętnicze i ogólny stan pacjenta. Masa ciała pomaga oszacować, ile płynu zgromadziło się od poprzedniej dializy. Standardowa sesja trwa najczęściej około 4-5 godzin i odbywa się 3 razy w tygodniu, ale czas oraz częstotliwość ustala się indywidualnie.
W trakcie zabiegu pacjent siedzi lub leży na fotelu. Może czytać, oglądać film albo rozmawiać, jednak powinien od razu zgłosić zawroty głowy, nudności, skurcze mięśni, ból w klatce piersiowej lub nagłe osłabienie. Takie objawy mogą wynikać między innymi ze zbyt szybkiego obniżenia ciśnienia albo usuwania zbyt dużej ilości płynu.
Po zakończeniu dializy igły są usuwane, a miejsce wkłucia zabezpieczane. Przez kilka godzin pacjent może czuć zmęczenie, dlatego rozsądnie jest nie planować po zabiegu najtrudniejszych obowiązków. Hemodializa poprawia oczyszczanie organizmu, ale nie jest jednorazowym zabiegiem. Przy trwałej niewydolności wymaga regularności.
Na czym polega dializa otrzewnowa
W tej metodzie filtr znajduje się wewnątrz organizmu. Lekarz umieszcza w jamie brzusznej miękki cewnik, przez który podaje się płyn dializacyjny. Naturalna błona wyściełająca jamę brzuszną, czyli otrzewna, działa jak półprzepuszczalny filtr. Toksyny i nadmiar wody przechodzą z krwi do płynu, który po określonym czasie zostaje usunięty.
Jedna wymiana płynu często obejmuje około 1,5-2 litrów roztworu, ale objętość dobiera zespół prowadzący. W ciągłej ambulatoryjnej dializie otrzewnowej pacjent wykonuje zwykle kilka wymian w ciągu dnia, samodzielnie i w warunkach domowych. Automatyczna dializa otrzewnowa wykorzystuje aparat, który wykonuje wymiany najczęściej w nocy.
Ta metoda daje większą niezależność od stacji dializ, ale wymaga bardzo dobrej higieny i systematyczności. Najpoważniejszym powikłaniem jest zapalenie otrzewnej. Mętny płyn po dializie, ból brzucha, gorączka, nudności lub zaczerwienienie wokół cewnika wymagają pilnego kontaktu z ośrodkiem dializacyjnym.
Dializa otrzewnowa nie jest automatycznie lepsza ani gorsza od hemodializy. Jej powodzenie zależy między innymi od stanu otrzewnej, możliwości samodzielnego wykonywania wymian, warunków mieszkaniowych i wsparcia bliskich. W praktyce najlepiej działa metoda, którą pacjent rozumie i jest w stanie bezpiecznie stosować przez dłuższy czas.
Hemodializa a dializa otrzewnowa
| Cecha | Hemodializa | Dializa otrzewnowa |
|---|---|---|
| Miejsce leczenia | Najczęściej stacja dializ, czasem dom | Zwykle dom pacjenta |
| Co działa jak filtr | Dializator, czyli sztuczna nerka | Otrzewna, czyli naturalna błona w jamie brzusznej |
| Dostęp | Przetoka, proteza naczyniowa lub cewnik | Cewnik w jamie brzusznej |
| Typowy rytm | Około 3 sesje tygodniowo po 4-5 godzin | Wymiany w ciągu dnia albo cykle nocne z użyciem aparatu |
| Najważniejsze ograniczenie | Dojazdy, zmęczenie po zabiegu i obciążenie dostępu naczyniowego | Konieczność zachowania sterylności i ryzyko zapalenia otrzewnej |
Wybór metody nie powinien opierać się wyłącznie na wygodzie. Znaczenie mają choroby serca, sprawność dłoni, wzrok, warunki mieszkaniowe, możliwości opiekuna, ryzyko zakażeń i plany związane z przeszczepieniem nerki. Pacjent powinien uczestniczyć w tej decyzji, ale ostateczny plan ustala się z nefrologiem.
Życie podczas leczenia i sygnały alarmowe
Dializoterapia zwykle wymaga modyfikacji diety i ilości wypijanych płynów. Nie ma jednego jadłospisu dla wszystkich. Ograniczenia zależą od resztkowej funkcji nerek, wyników potasu i fosforu, ilości oddawanego moczu oraz tego, ile płynu usuwa się podczas zabiegów. Dlatego nie polecam samodzielnego eliminowania całych grup produktów bez konsultacji z nefrologiem lub dietetykiem klinicznym.
Osoba z przetoką powinna chronić rękę, na której się znajduje. Nie należy zakładać na nią ciasnych opasek ani mierzyć na niej ciśnienia bez wyraźnego zalecenia personelu. Codzienna obserwacja miejsca dostępu i wyczuwanie delikatnego drżenia nad przetoką pomaga szybko zauważyć problem. Nagły brak tego drżenia, krwawienie, obrzęk lub zaczerwienienie wymagają pilnego kontaktu z ośrodkiem.
W przypadku dializy otrzewnowej niepokój powinny wzbudzić mętny płyn, ból brzucha, gorączka i ropa przy ujściu cewnika. Po hemodializie nie wolno ignorować silnej duszności, bólu w klatce piersiowej, omdlenia, utrzymujących się wymiotów ani bardzo nasilonego osłabienia. W takich sytuacjach trzeba skontaktować się z personelem medycznym, a przy objawach ciężkich zadzwonić pod numer alarmowy.
W Polsce dializoterapia może być prowadzona w ramach publicznego systemu opieki zdrowotnej, jeśli pacjent jest leczony w placówce mającej odpowiednią umowę. Organizacja transportu, terminy i dostępne metody zależą od ośrodka. Przy przewlekłej niewydolności nerek lekarze mogą też rozważać przeszczepienie nerki, które dla części pacjentów staje się docelową metodą leczenia, choć wymaga kwalifikacji i nie zawsze jest możliwe.
Najważniejsza rzecz przed rozpoczęciem dializy
Dializa nie oznacza, że pacjent traci możliwość normalnego życia, ale wymaga dobrej organizacji i współpracy z zespołem medycznym. Najwięcej bezpieczeństwa daje znajomość własnej metody, pilnowanie terminów, obserwacja dostępu oraz szybkie zgłaszanie niepokojących objawów. Jeśli lekarz proponuje dializoterapię, najlepiej zapytać o cel leczenia, planowaną metodę, czas trwania terapii i możliwości przygotowania do przeszczepienia.
